Katalog strat wojennych Łazienek Królewskich

Dzieła sztuki, meble oraz polichromie utracone podczas II wojny światowej zostały udokumentowane w katalogu poświęconym stratom wojennym Łazienek Królewskich. Publikacja w wersji elektronicznej prezentuje wyniki wieloletnich badań nad losami kolekcji i wyposażenia Pałacu na Wyspie oraz Białego Domu.
Projekt "Straty wojenne Łazienek Królewskich" obejmował badania archiwalne nad wyposażeniem zabytkowych obiektów, utraconym podczas II wojny światowej (1939-1945). Był realizowany z przerwami w latach 2019-2026 i dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Efektem projektu jest katalog dokumentujący utracone ruchome dobra kultury i polichromie wchodzące niegdyś w skład historycznego wyposażenia i kolekcji Pałacu na Wyspie oraz Białego Domu. Publikację tworzą rozdziały poświęcone Pałacowi na Wyspie, Białemu Domowi i grafikom z Białego Domu, a także aneks zatytułowany "Dzieła rozproszone". Zasadniczą część katalogu stanowią opisy i fotografie obiektów, których powojenne losy oraz obecne miejsca przechowywania pozostają nieznane. Aneks obejmuje natomiast dzieła, które po 1945 r. nie powróciły do Łazienek Królewskich i trafiły do innych instytucji.
Katalog jest rezultatem wieloletnich badań proweniencyjnych, obejmujących analizę inwentarzy, spisów oraz zachowanych źródeł archiwalnych dokumentujących historię zbiorów od czasów Stanisława Augusta do 1945 r. Systematyczne prace nad rozpoznaniem strat wojennych Pałacu na Wyspie i Białego Domu rozpoczęto w 2020 r. i kontynuowano w kolejnych latach dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Grabież i powojenne losy zbiorów
Straty łazienkowskich zbiorów były następstwem zarówno niemieckiej grabieży, jak i zniszczeń dokonanych podczas wojny. Po zajęciu Warszawy okupanci rozpoczęli wywożenie wyposażenia rezydencji. Do wiosny 1940 r. przejęli niemal wszystkie cenne mobilia z pierwszego piętra Pałacu na Wyspie oraz znaczną część wyposażenia parteru. Zabierali również obiekty zdeponowane wcześniej w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Pod koniec wojny część zrabowanych dzieł przewieziono do zamku Fischhorn w Austrii. Z 16 wagonów ze zbiorami, wysłanych w lipcu 1944 r. z Warszawy do Austrii, do Polski powróciło dziesięć. Nie wszystkie obiekty udało się jednak odnaleźć i odzyskać. Losy kolekcji komplikowały się także po zakończeniu działań wojennych. Z powodu zniszczeń łazienkowskich budynków zbiory przechowywano w Muzeum Narodowym w Warszawie, skąd następnie przekazywano je różnym instytucjom. Część wyposażenia nie wróciła już do swojej pierwotnej siedziby.
Wieloletnie badania archiwalne
Jednym z głównych wyzwań projektu był brak kompletnego wykazu wyposażenia Łazienek Królewskich sprzed 1939 r. Ważnym odkryciem okazało się odnalezienie w Archiwum Akt Nowych "Spisu inwentarza Łazienek Królewskich" z 1937 r. oraz "List inwentarzowych Białego Domku" z 1933 r. Dokumenty te stały się podstawą dalszych poszukiwań.
Badania objęły również dokumentację dotyczącą konfiskat dokonywanych przez niemieckich okupantów, powojennych transportów rewindykacyjnych oraz oznaczeń i numerów inwentarzowych zachowanych na obiektach. Istotną rolę odegrały kwerendy w Muzeum Narodowym w Warszawie i na Wawelu. Analiza kart inwentarzowych, spisów i list pozwoliła zestawiać informacje o obiektach wywożonych, odzyskiwanych i przekazywanych kolejnym instytucjom.
Ważnym elementem prac było także odtworzenie stanu łazienkowskich zbiorów z początku okresu międzywojennego na podstawie dokumentacji skrzyń przywiezionych z Rosji po traktacie ryskim. Zebrane informacje umożliwiły stworzenie bazy oznaczeń i numerów występujących na obiektach, co może ułatwiać ich identyfikację w przyszłości.
Efekty projektu
Rezultatem projektu jest nie tylko publikacja katalogowa, lecz także uzupełniona baza strat wojennych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zawierająca informacje o nowo zidentyfikowanych obiektach.
Zgromadzony materiał archiwalny pozwala lepiej odtworzyć historię królewskich kolekcji, prześledzić ich wojenne losy i powojenne rozproszenie. Katalog stanowi również punkt wyjścia do dalszych badań oraz poszukiwań zaginionych dzieł sztuki.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego, w ramach programu "Badanie polskich strat wojennych".
