"Mężczyzna pojący gniadego konia. Nowy obraz w muzealnych zbiorach

Zbiory Muzeum Łazienki Królewskie wzbogaciły się o kolejny obraz z kolekcji króla Stanisława Augusta. Niewielkie dzieło "Mężczyzna pojący gniadego konia", powstałe w kręgu Francesca Giuseppe Casanovy, po ponad stu latach ponownie trafiło do Polski. W ramach akcji "Darmowy listopad" można je oglądać w Galerii Obrazów w Pałacu na Wyspie.
W inwentarzu kolekcji Stanisława Augusta obraz "Mężczyzna pojący gniadego konia" figurował pod numerem 1664. Tworzył parę z drugim, dziś zaginionym dziełem o podobnej tematyce. Takie pary obrazów, odpowiadających sobie tematem i formatem, nazywano pendants. Były one bardzo popularne w XVIII-wiecznych kolekcjach.
Za czasów Stanisława Augusta oba obrazy wisiały w Zamku Królewskim w Warszawie, w apartamencie siostry monarchy, Ludwiki z Poniatowskich Zamoyskiej (1728-1804). Większość dzieł z królewskiej kolekcji została sprzedana przez spadkobierców władcy, jednak te dwa obrazy, określane jako wykonane "w manierze Casanovy", król postanowił podarować rodzinie. 5 stycznia 1795 r. przekazał je swojej siostrzenicy, Urszuli z Zamoyskich Mniszchowej (1750-1806), córce Ludwiki.
Losy obrazów przez ponad sto lat były związane z rodem Mniszchów. Krótko po połowie XIX w. Andrzej Mniszech (1823-1905) przeniósł rodzinne zbiory do Paryża, gdzie zamieszkał przy rue Daru. Był nie tylko wytrawnym kolekcjonerem, lecz także artystą amatorem tworzącym portrety inspirowane XVII-wiecznym malarstwem holenderskim.
Oba obrazy pozostawały w rękach Mniszchów do 1902 r., kiedy zostały sprzedane na aukcji w paryskiej Galerie Georges Petit. Później ślad po nich zaginął. Dopiero w 2025 r. jedno z dzieł - "Mężczyzna pojący gniadego konia" - trafiło do prywatnej kolekcji w Polsce. O jego bogatej historii świadczą dawne napisy oraz nalepka z herbem Mniszchów, zachowane na odwrociu obrazu.

"W manierze" Casanovy
Choć tematyka i konwencja malarska obrazu nawiązują do twórczości Francesca Giuseppe Casanovy, nie można przypisać mu autorstwa "Mężczyzny pojącego gniadego konia". Już w inwentarzu kolekcji Stanisława Augusta dzieło określano jako wykonane "w manierze" tego artysty.
Własnoręczne prace Casanovy były licznie reprezentowane w zbiorach królewskich. Inwentarze wymieniają aż 19 jego obrazów, przedstawiających przede wszystkim jeźdźców i zwierzęta na pastwiskach. Popularność malarza na dworze Stanisława Augusta wiązała się bez wątpienia z działalnością Marcella Bacciarellego, który znał Casanovę osobiście i promował jego twórczość w Warszawie. Od 1767 r. do Casanovy regularnie napływały zamówienia z Polski. Trzy obrazy zamówione w tym okresie można do dziś oglądać w Gabinecie przy Sali Salomona.

Dobra znajomość twórczości Casanovy w Warszawie oraz bezpośrednie zamówienia składane artyście wyjaśniają, dlaczego "Mężczyzna pojący gniadego konia" został opisany jedynie jako obraz wykonany "w manierze" malarza.
Co ciekawe, do II wojny światowej w Pałacu na Wyspie znajdowały się dwa inne dzieła Casanovy, które mogły stanowić interesujący punkt odniesienia dla nowo zakupionego obrazu. Były to niewielkie przedstawienia kobiety i mężczyzny na koniach. Zwierzęta ukazano na tle rozległego pejzażu, w dynamicznych pozach. Jeden z koni miał białe umaszczenie, drugi zaś był gniady. Oba obrazy są zaliczane do strat wojennych Łazienek Królewskich.


Rozproszona kolekcja królewska
Kolekcja obrazów Stanisława Augusta liczyła niemal 2500 dzieł. Do dziś w polskich zbiorach zachowała się jedynie niewielka część tego imponującego zasobu. Najwięcej obrazów należących niegdyś do monarchy można podziwiać w Pałacu na Wyspie, który od początku był pomyślany jako miejsce prezentacji najważniejszej części królewskich zbiorów.
Muzeum Łazienki Królewskie regularnie wzbogaca swoją kolekcję o dzieła związane z mecenatem Stanisława Augusta. "Mężczyzna pojący gniadego konia" jest kolejnym przykładem takiego nabytku. Wcześniej, w latach 2022-2023, do zbiorów muzeum trafiły "Portret Andrzeja Poniatowskiego" Marcella Bacciarellego oraz kompozycja "Rybacy i łódź nad zatoką" Jacoba Philippa Hackerta.
Zakup obrazu "Mężczyzna pojący gniadego konia" został dofinansowany przez Fundację Lotto im. H. Konopackiej.
Dzieło będzie można oglądać w Galerii Obrazów w Pałacu na Wyspie w ramach akcji "Darmowy listopad" od 3 do 30 listopada 2026 r.
